Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, 95. yıl dönümünde ekonomik bağımsızlık ve fiyat istikrarı hedeflerini sürdürüyor. Kurumun köklü geçmişi.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), 3 Ekim 1931’de faaliyetlerine başlamasının ardından 95. yıl dönümünü kutluyor. Ekonomik bağımsızlığın temelini atan kurum, günümüzde fiyat istikrarını sağlama ana hedefiyle çalışmalarını sürdürüyor. Banka, kurulduğu günden bu yana Türk ekonomisinin gelişiminde kritik bir rol oynadı.
Birinci Dünya Savaşı sonrası ülkelerin kendi para politikalarını bağımsız belirleme eğilimi ve Kurtuluş Savaşı’nın getirdiği siyasi bağımsızlığın ekonomik bağımsızlıkla güçlendirilmesi, merkez bankası kurulması çalışmalarını hızlandırdı. Bu konu, ilk kez 1923 İzmir İktisat Kongresi’nde ele alındı ve “milli devlet bankası” kurulması fikri öne çıktı.
1927’de dönemin Maliye Bakanı Abdülhalik Renda, merkez bankası kurulması hakkında bir kanun taslağı sundu ve bu taslak kabul edildi. Kurulum aşamasında Banka, diğer ülkelerin merkez bankalarından görüşler talep etti. 1928’de Hollanda Merkez Bankası Başkanı Dr. Gerard Vissering, Türkiye’ye davet edildi. Dr. Vissering, “Türkiye’de Nakit İstikrarı ve Bir Merkezi İhraç Bankası Tesisi” raporunu hazırladı. Raporda, hükümete bağlı olmayan bağımsız bir merkez bankasının gerekliliğine dikkat çekti.
Bir yıl sonra davet edilen İtalyan uzman Kont Volpi, Türk lirasının istikrarı için merkez bankası kurulmasının şart olduğunu belirtti. Bu gelişmelerin ardından hükümet, yasal çerçevenin hazırlanması için harekete geçti. Lozan Üniversitesinden Prof. Leon Morf’un katkılarıyla Merkez Bankası yasa tasarısı hazırlandı.
Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), tasarıyı 11 Haziran 1930’da kabul etti. Hükümet, 1715 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu’nu 30 Haziran 1930’da Resmi Gazete’de yayımlayarak yürürlüğe soktu. Farklı kurumlarca yürütülen işlevlerin tek elde toplanmasıyla Merkez Bankası, 3 Ekim 1931’de resmi faaliyetlerine başladı.
İkinci Dünya Savaşı yıllarında TCMB, kamu kesiminin finansman açığını kapatmaya yönelik uygulamalarda bulundu. 1950’li yıllarda Banka, büyüme ve kalkınmanın finansmanını kaynaklarından sağladı. Banka, 1955’te banknot matbaasını kurdu ve 1958’den itibaren banknotları ülkede basmaya başladı. 1960’lı yıllarda ise Banka, genişlemeci para politikaları izleyerek kamuya kaynak sağlamaya devam etti.
Meclis, Merkez Bankasının etkinliğini artırmak amacıyla 14 Ocak 1970’te 1211 sayılı TCMB Kanunu’nu kabul etti. Bu kanun, Bankanın yasal statüsü, organizasyon yapısı, yetki ve görevlerinde önemli değişiklikler getirdi. Kanun, anonim şirket statüsünü koruyan Bankanın sermayesini 15 milyon liradan 25 milyon liraya yükseltti. Hazinenin sermaye payının yüzde 51’den az olamayacağını hükme bağladı.
1211 sayılı Kanun, “Guvernörlük” adı verilen Başkanlık Makamını oluşturdu. Dış temsil ve ilişkilerde denklik sağlamayı hedefleyen bu makama ilk olarak Naim Talu atandı. Ayrıca, Başkan ve Başkan yardımcılarından oluşan “Yönetim Komitesi” adlı yeni bir karar alma organı kuruldu. Bankanın en üst karar alma organı olan 8 üyeli İdare Meclisi, 6 üyeli Banka Meclisine dönüştü.
1980’lerde yaşanan ekonomik gelişmeler, Türkiye ve Merkez Bankası için bir dönüm noktası oldu. 24 Ocak 1980 kararlarıyla finansal serbestleşme süreci başladı. TCMB, para ve kur politikalarını piyasa ekonomisiyle uyumlu bir şekilde yürütmek için adımlar attı. Hükümet, mevduat ve kredi faizlerinin piyasa koşullarında belirlenmesini hükme bağladı.
Hükümet, Türk parasını devalüe ederek sabit kur rejimini kaldırdı. TCMB, 1983’te altın ve döviz rezervlerini etkin yönetme yetkisi kazandı. 1987’de açık piyasa işlemleri yapmaya başlayan Banka, modern para ve döviz piyasalarının kurulmasına öncülük etti. Hükümet, 1989’da Türk lirasını konvertibl ilan etti ve daha esnek bir döviz kuru rejimine geçiş yaptı.
Hükümet, 21 Nisan 1994’te Hazinenin Merkez Bankası kaynaklarını kullanımına sınır getirdi. Hükümet, 1997’de imzaladığı bir protokol ile 1998’den itibaren Hazinenin TCMB’den kısa vadeli avans kullanamayacağını kararlaştırdı.
2001 krizi sonrasında, 25 Nisan 2001’de Merkez Bankası Kanunu’nda önemli değişiklikler yapıldı. Kanun, fiyat istikrarını sağlamayı TCMB’nin temel amacı olarak açıkça tanımladı. Banka, para politikası uygulamaları ve kullanacağı araçları doğrudan kendisinin belirleyeceği hükmüyle araç bağımsızlığına kavuştu. Finansal istikrarı sağlamak ise Bankanın destekleyici amacı oldu. Kanun, bu kapsamda Bankanın Hazine ve diğer kamu kurumlarına avans vermesini yasakladı.
Kanun, para politikası stratejilerinin kurumsallaşması amacıyla Para Politikası Kurulunu (PPK) bu dönemde oluşturdu. 2002 yılında enflasyon hedeflemesi rejimine geçildi. Hükümet, 1 Ocak 2005’te Türk lirasından 6 sıfır attı ve Yeni Türk Lirasını tedavüle çıkardı. Hükümet, 1 Ocak 2009’da “yeni” ifadesini kaldırdı ve Türk lirası banknotları yenilenen tasarımlarla dolaşıma soktu.
1211 sayılı Merkez Bankası Kanunu, Banka hisse senetlerini (A), (B), (C) ve (D) olmak üzere 4 sınıfa ayırdı. Geçen yıl sonu itibarıyla Merkez Bankası sermayesinin yüzde 55,12’si (A) sınıfı, yüzde 23,25’i (B) sınıfı, yüzde 2,51’i (C) sınıfı ve yüzde 19,12’si (D) sınıfı hisselerden oluştu. Banka, nitelikli insan kaynağı ve güçlü teknik kapasitesiyle fiyat istikrarının sağlanması ve sürdürülmesi için çalışmalarına devam ediyor.
